• Hakkında.
  • Sesler ve Ses Uyumları


    Sesler ve Ses Uyumları
    Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

    Ünlülerin Nitelikleri
    Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

    Ünlüler şu biçimde sınıflandırılır:

    A. Çıkış yeri ve dilin durumuna göre:

    1. Kalın ünlüler: a, ı, o, u.
    2. İnce ünlüler: e, i, ö, ü.
    B. Dudakların durumuna göre:

    1. Düz ünlüler: a, e, ı, i.
    2. Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü.
    C. Ağzın açıklığına göre:

    1. Geniş ünlüler: a, e, o, ö.
    2. Dar ünlüler: ı, i, u, ü.

    Ünlülerin nitelikleri aşağıdaki çizelgede toplu olarak gösterilmiştir:

    Düz

    Yuvarlak

    Geniş

    Dar

    Geniş

    Dar

    Kalın a

    ı

    o

    u

    İnce e

    i

    ö

    ü

    Uzun Ünlü

    Kökeni Türkçe olan kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren kelimelerde görülür: şair (şa:ir), numune (numu:ne), iman (i:man). Bu örneklerde iki noktadan önceki harfin gösterdiği ses uzun ünlüdür ve uzun söylenir. Ancak, birçok kelimede uzun ünlü kısalmıştır: beyaz, hiç, rahat, ruh. Bu örneklerdeki koyu harflerle belirtilen sesler, alındıkları dilde uzun oldukları hâlde Türkçede kısa söylenir.

    Uzun ünlülü kapalı hecelerle biten kelimeler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya yardımcı fiillerle kullanıldıklarında, açık duruma dönüşen hecenin ünlüsündeki uzunluk, ayraç içerisindeki söyleyişte gösterildiği gibi çoğunlukla yeniden ortaya çıkar: esas / esasen (esa:sen); hayat / hayatı (haya:tı); kanun / kanuni (ka:nu:ni); ruh / ruhum (ru:hum); usul / usulü (usu:lü); vicdan / vicdanen (vicda:nen); ahbap olmak (ahba:b olmak), hitap etmek (hita:b etmek). Bazı örneklerde bu durumda da kısalma görülür: beyaz / beyazı, can / canım, kitap / kitaba, meydan / meydana.

    Uzun ünlüler, genellikle yazıda gösterilmez: adalet (ada:let), badem (ba:dem), beraber (bera:ber), idare (ida:re), ifade (ifa:de), işaret (işa:ret), kaide (ka:ide), numune (numu:ne), rica (rica:), şair (şa:ir), şive (şi:ve), şube (şu:be), vali (va:li), vefa (vefa:).

    Ünlemlerde ünlemin şiddetini ve hecenin uzunluğunu ifade etmek üzere iki veya üç ünlü yan yana gelebilir: ooh, aaah. Bu tür örneklerde ünlüler ayrı ayrı değil uzun olarak söylenir.

    kaynak